Uiten wij ons wel voldoende in morele zin?

In Zeg eens AAA… praten we na over de Week van de Integriteit met Emilie Schreuder en Ashwin Jethoe. Of wij ons voldoende uiten in morele zin, is een van de onderwerpen die aan bod komt.

Emilie Schreuder is hoofd van de afdeling Ambtelijk Vakmanschap en Rechtspositie bij BZK, DGOO, directie Ambtenaar en Organisatie. Ashwin Jethoe is bestuurskundige en werkt in het team van Emilie op de onderwerpen integriteit en instroom van arbeidsbeperkten.

Naast veilig werken (voor een weerbare overheid) en instroom van arbeidsbeperkten (banenafspraak) is integriteit een van de drie kerndossiers waar Emilie verantwoordelijk voor is.

Wanneer we haar vragen naar haar dagelijks werk, vertelt Emilie dat Ambtelijk Vakmanschap nu hoog op de agenda staat omdat er op dit moment wind in de rug is: de Raad van State heeft een (ongevraagd) advies gegeven over de ministeriële verantwoordelijkheid; we hebben geluisterd naar de openbare verhoren in de Tweede Kamer door de Parlementaire Onderzoekscommissie Kinderopvangtoeslagen en het rapport ‘ongekend onrecht’ dat deze commissie uitbracht. Ook hebben er verhoren plaatsgevonden naar aanleiding van de Ministeriële Commissie Uitvoering (MCU). Dat geeft noodzaak om ambtelijk vakmanschap nieuwe duiding te geven. Daar was het team van Emilie natuurlijk al mee bezig. Maar je krijgt zaken toch beter over het voetlicht als er een urgentie is. Zo gaat dat in het leven. De pijn van de een is de uitdaging voor een ander. Emilie is blij dat ze zulke mooie dossiers verder mag brengen. Het zijn stuk voor stuk dossiers die een grote maatschappelijke relevantie hebben.

Emilie Schreuder en Ashwin Jethoe

We vragen Emilie waar haar fascinatie voor integriteit vandaan komt

‘Nou, die heb ik al heel lang hoor’, antwoordt ze. ‘Ik vind een betrouwbare overheid, waar burgers echt van op aan kunnen, ongelofelijk belangrijk in een rechtstaat. Ik voel mij gezegend in dit land met een sterke rechtstaat. En daar hoort een goed functionerende overheid bij. En wij doen het als overheid erg goed. Natuurlijk valt er van alles op aan te merken. Dat hebben we afgelopen maanden wel gezien. Maar met het werken aan integriteit, integriteit van mensen, van overheidspersoneel en van organisaties draag je bij aan die betrouwbare overheid. En het gaat niet alleen over integriteit. Een betrouwbare overheid is nog veel meer. Het is een overheid die doet wat hij zegt. Maar integer personeel, dat niet corrupt is en in gedrag laat zien ethische afwegingen te kunnen maken en integer te kunnen functioneren levert een grote bijdrage aan een betrouwbare overheid.’

Emilie benoemt ook dilemma’s. Zo vindt zij de vrijheid van meningsuiting buitengewoon belangrijk. Ze is daarom al heel lang sponsor van Amnesty. ‘Kijk eens naar andere landen waar journalisten die opkomen voor mensenrechten monddood worden gemaakt. Maar hoe ga je om met die vrijheid van meningsuiting in je eigen land, als ambtenaar. Je kunt van allerlei dingen zelf iets vinden maar je hebt ook een verantwoordelijkheid aan het ambt. Hoe de overheid zich naar buiten toe manifesteert daar doet jouw individuele mening er niet altijd toe. Het is je goed recht om bijvoorbeeld in complottheorieën te geloven maar je moet wel bedenken dat het niet handig is om daar erg expliciet over te zijn als je ambtenaar bent. Bijvoorbeeld door over dat onderwerp te twitteren. En dat gebeurt soms wel.’

Dit zijn soms lastige dilemma’s maar daarvoor is haar afdeling er ook. Om daarin mee te denken. En personeel daarin op te leiden en op te wijzen. Hoewel het maar enkelingen zijn, wordt het beeld van de overheid daardoor wel ernstig geschaad. Als je het vergelijkt met andere organisaties doet onze overheid het heel goed, we hebben relatief weinig integriteitsschendingen. Maar die paar die dan ernstig zijn, bepalen helaas wel het algemene beeld.

Een zaak als de toeslagenaffaire is iets waar Emilie echt wakker van kan liggen. Het gaat in dit geval overigens niet alleen over integriteit maar ook over ambtelijk vakmanschap of anders gezegd ambtelijk vermogen. Dat een overheid niet in staat is om perverse effecten van wetten tijdig om te buigen. De medewerkers hebben wel integer gehandeld maar de organisatie is niet integer gebleken. De burger kon er niet op vertrouwen dat de perverse effecten van de wet goed werden opgelost.

Voorzitter IPIM

Naast hoofd van de afdeling Ambtelijk Vakmanschap en Rechtspositie, is Emilie ook voorzitter van het IPIM (Interdepartementaal Platform Integriteits Management). Ze legt uit dat alles wat zij vanuit DGOO ontwikkelen aan infrastructuur, ze dit samen doen met de partners in het IPIM. Elk ministerie en grote uitvoeringsorganisaties hebben (centrale) integriteitscoördinatoren die bepaalde beheersmatige en/of strategische taken hebben. In het IPIM werken de centrale coördinatoren samen aan de versterking van de infrastructuur van het integriteitsbeleid bij het Rijk. En dan moet je denken aan de GIR (Gedragscode Integriteit Rijk) of aan de BIPO (Baseline Intern Persoonsgericht Onderzoek na een integriteits- of beveiligingsincident). Maar ook aan het meldproces dat recent is verhelderd (vanuit het perspectief van de melder). Ook werken we aan de versterking van de rol en positie van vertrouwenspersonen. De inbreng van de diverse ministeries is hierbij cruciaal. Het IPIM heeft zich ontwikkeld tot een belangrijk platform om het management te adviseren ten aanzien van integriteitsmanagement. ‘We hebben onszelf met diverse brieven aan de Tweede Kamer op de kaart gezet’, aldus Emilie.

Week van de integriteit

Dan komt de Week van de Integriteit aan bod. Wat heeft deze week gebracht? Waar vroeger de Week van de Integriteit door enkele ministeries voor de eigen ambtenaren werd georganiseerd is de Week dit jaar voor het eerst rijksbreed aangeboden. En gelijk via de digitale snelweg. Ashwin Jethoe was verantwoordelijk voor de organisatie en de coördinatie van deze week. Hij legt uit dat hij de digitale omgeving echt als een kans heeft gezien en niet als een belemmering. De Week van de Integriteit richt zich op alle rijksambtenaren in het gehele land. Dus iets digitaal organiseren biedt rijksambtenaren een kans om op een laagdrempelige manier aan het programma deel te nemen.

We zijn benieuwd of het gemakkelijk was iedereen digitaal te bereiken

Het viel Ashwin op dat we al geruime tijd digitaal werken en daar inmiddels aan gewend zijn.  Een link aanklikken in Webex of Zoom is inmiddels dagelijkse kost. Zo konden de deelnemers digitaal een theatervoorstelling bezoeken en waren er diverse lezingen waarbij mensen digitaal in groepen uiteengingen. Bijkomend voordeel is dat ook rijksambtenaren die in het buitenland werken eenvoudig konden deelnemen. Onder andere de (plv) chef de poste München en Ankara behoorden tot de deelnemers.

Het thema van de week was “Maak het bespreekbaar”. Met name in corona tijd is dit een heel belangrijk thema gebleken. De achtergrond van het thema is dat als je ergens mee zit, je het in een zo vroeg mogelijk stadium bespreekbaar moet maken met je leidinggevende of een vertrouwenspersoon. Zodat iets niet groter of moeilijker wordt en je er niet mee blijft zitten.

De Week van de Integriteit is ook een mooi handvat om het onderwerp in bredere kring bespreekbaar te maken. Als leidinggevende begin je in je team niet zo gemakkelijk over integriteit als er niets aan de hand is. De quiz die elke dag gegeven werd, was zo’n kapstok om het gesprek eens aan te gaan. Er waren deelnemers die bijvoorbeeld niet wisten wat de GIR is en waar die voor gebruikt wordt. Dat werd tijdens de quiz ook uitgelegd. Alexandra Vermeulen (voorzitter van het Kennispunt Integriteit UBR|AAA) die samen met haar Kennispunt collega’s de quiz gaf en de vragen ontwikkeld heeft, vult aan dat er ook een aantal dilemma vragen gesteld werden waarop het antwoord “bespreek dit met je leidinggevende” was. Daar werd soms verbaasd op gereageerd…. Moet dat? Het moet natuurlijk niet, maar op het moment dat je twijfelt of je denkt wat is hier nu de beste manier van handelen, is het advies: bespreek het!

En het is niet vreemd dat dit je als leidinggevende soms overvalt of verrast. Dat een medewerker iets inbrengt waar je zelf nog niet aan hebt gedacht. Voel je dan vrij om daarover advies te vragen aan een vertrouwenspersoon of aan het Kennispunt Integriteit. Het belangrijkste is dat de drempel voor een gesprek zo laag mogelijk ligt. Het moet in de cultuur van een organisatie opgenomen worden dat het normaal is om over dergelijke onderwerpen na te denken en te praten. Het is een wezenlijk onderdeel van het ambtelijk vakmanschap.

Emilie was tijdens de Week van de Integriteit onder de indruk van de lezing van de Utrechtse hoogleraar Leonie Heres. De lezing had als onderwerp Ethisch Leiderschap. Leonie Heres verwoordde heel mooi dat wij meestal amoreel opereren. En amoreel betekent in dit geval neutraal. Het is belangrijk dat leidinggevenden zich meer uiten in morele zin. Dat je uitlegt waarom je iets doet of laat, welke ethische overwegingen daaraan ten grondslag liggen. Dat helpt om integriteit verder bespreekbaar te maken. In dat opzicht is voorbeeldgedrag erg belangrijk. In wat voor dienstauto rijdt een topambtenaar? Wordt de auto op de stoep geparkeerd of in een parkeervak? Welke voorrechten hebben topambtenaren? Dat heeft meer invloed dan je zou denken.

Hoogtepunt van de week

Er zijn in de Week van de Integriteit ruim 2.300 mensen bereikt, die ook nog eens aan meerdere programmaonderdelen hebben meegedaan. Daar is Ashwin het meeste trots op. En natuurlijk het mooie programma, de diversiteit van de onderdelen. Van een theatervoorstelling en een mindillusionist tot een hoogleraar.

Vertrouwenspersonen

Het woord vertrouwenspersoon is in dit interview regelmatig gevallen. We willen graag weten wat nu precies de rol van een vertrouwenspersoon is en hoe Emilie de verdere ontwikkeling van vertrouwenspersonen ziet.

Als een medewerker iets niet met een leidinggevende of collega wil bespreken, dan is de meest laagdrempelige manier om naar een vertrouwenspersoon te gaan. Zij helpen je verder om je dilemma verder aan te pakken. Waarbij het belangrijk is dat de psychologische afstand tussen vertrouwenspersonen en medewerkers zo klein mogelijk is. Daarom zijn vertrouwenspersonen mensen uit het primaire proces. Iemand die je omgeving en je organisatie kent en begrijpt.

 Het IPIM  is op dit moment bezig na te denken over de versterking van de rol en positie van vertrouwenspersonen. Onderdeel daarvan is welke eisen aan vertrouwenspersonen gesteld moeten worden. Naar verwachting zal in de eerste helft van 2021 een voorstel in de ICOP op de agenda staan.

Nu we bijna allemaal thuiswerken, zijn we benieuwd of het thema integriteit daarmee veranderd is

‘Er is in het IPIM inderdaad over dit onderwerp gesproken. In de maatregelen die rijksbreed gecommuniceerd zijn, wordt er vooral op gewezen dat je veilig moet werken op ICT-gebied. Dat er geen informatielekken ontstaan. Dat is erg belangrijk. Er kunnen mensen meeluisteren in de thuisomgeving, dus let vooral hoe je werkt in de thuissituatie. Het lijkt erop dat mensen productiever zijn en het ziekteverzuim lager is geworden. Er zijn geen signalen dat het minder integer zou zijn, dat er meer valkuilen of dilemma’s zijn. Vertrouwenspersonen zijn minder opgezocht in de afgelopen periode. Doordat er letterlijk minder omgang is, zijn er ook minder ongewenste omgangsvormen. Wat het doet met sociale isolatie en eenzaamheid is een ander aspect waar nog geen goed beeld van is. Maar we lijken veerkrachtig te zijn. En het thuiswerken bevalt een aantal mensen ook heel goed.’

Kennispunt Integriteit

Natuurlijk vragen we Emilie op de valreep nog over het Kennispunt Integriteit. We zijn benieuwd wat zij de toegevoegde waarde van dit Kennispunt vindt. ‘Nou’, lacht ze, ‘Wij benutten jullie goed.’ ‘We kunnen niet zonder het Kennispunt Integriteit. We hebben ook niet voor niets een doorlopende opdracht uitstaan. Zo wordt onder andere het secretariaat van het IPIM door het Kennispunt verzorgd. Worden er workshops en trainingen gegeven. En Emilie verwacht dat een deel van het programma van de Week van de Integriteit volgend jaar goed bij het Kennispunt belegd kan worden.’

Met iemand die zo bevlogen is over het dossier Integriteit dat aan haar toevertrouwd is, raak je niet snel uitgepraat. En er zijn meer onderwerpen die haar na aan het hart liggen zoals Instroom en behoud van mensen met een arbeidsbeperking. We spreken af dat we een volgende keer graag met haar verder praten over dit onderwerp!