Weblogs

Integriteit: wat als dat mis gaat bij de ambtenaar?

Een ambtenaar die stiekem bijklust, valse declaraties indient of een misdrijf begaat: hoe ga je daar als overheidswerkgever mee om aangezien het veelal de opmaat tot ontslag is. Sinds 1 januari 2020 hebben ambtenaren een arbeidsovereenkomst en hebben zij civielrechtelijke ontslagbescherming. Maar wat zijn de consequenties van de Wnra voor het ontslaan van een niet-integere ambtenaar?

Kompas integriteit

Aan de hand van recente uitspraken laten we zien dat de ambtenaar een bijzondere positie als werknemer heeft en dat er een verschil is tussen werk en privé. Bovendien speelt de functie van de ambtenaar een rol. Ook andere omstandigheden, zoals gedrag van een leidinggevende, speelt een rol bij de toerekenbaarheid van een verwijtbare gedraging. In alle gevallen is er het belang van naleving en handhaven van integriteitsbeleid. Tot slot blijkt dat bij ernstig verwijtbaar handelen de gevolgen bij ontslag anders zijn dan bij ‘normale’ verwijtbaarheid.

De kantonrechter en de niet-integere ambtenaar: een eerste indruk

De eerste uitspraken van de kantonrechter over verwijtbaar handelen van een rijksambtenaar druppelen binnen. Welke lijnen ontdekken wij hierin?

Ambtenaar is een bijzondere werknemer

Om te beginnen blijft de kantonrechter de ambtenaar een bijzondere positie toekennen, waarbij verwezen wordt naar de Ambtenarenwet 2017 en de Gedragscode Integriteit Rijk. Dat betekent: voor de ambtenaar gelden hoge(re) integriteitsnormen, dan voor niet-ambtenaren; dit geldt zowel in werktijd als in privé-tijd. In die zin is de ambtenaar dus een bijzondere werknemer.

Ambtenaar in privé-tijd

Een uitzondering op de regel lijkt het gebruik van drugs in de privé-tijd. Volgens een kantonrechter blijkt uit artikel 6 van de Ambtenarenwet 2017, nader ingevuld in de Gedragscode Integriteit Rijk, niet dat het verboden is drugs te gebruiken in de privétijd. De kantonrechter wijst erop dat de werkgever bovendien zelf heeft beschreven dat drugsgebruik buiten werktijd is toegestaan (Informatiepagina Rijkspersoneel van P-Direkt). Daarnaast wijst de kantonrechter erop dat het gebruik van harddrugs op festivals ertoe heeft geleid dat van overheidswege ter plaatse drugstests voor (bijvoorbeeld) XTC worden aangeboden.

Functie van ambtenaar

Hoe verhoudt het foutief invullen van een belastingaangifte, een relatie beginnen op de werkvloer en het in huis hebben van een hennepplantage zich tot het zijn van ambtenaar?

Uitspraken van kantonrechters illustreren dat hier scherp wordt gekeken naar de functie van de ambtenaar. Raakt de normoverschrijding het werk van de ambtenaar? Het hebben van een relatie als gevangenbewaarder met een gedetineerde is bijvoorbeeld duidelijk verboden en raakt het werk. Dat is natuurlijk niet de bedoeling.

Ambtenaar en toerekenbare verwijtbaarheid

In een zaak over foutieve reisdeclaraties benadrukt de kantonrechter dat het moet gaan om toerekenbare verwijtbaarheid. Er wordt getoetst aan de ‘onwil of moedwil’ van de werknemer, niet aan zijn ‘onkunde of onmacht’. Dit leidde tot een afwijzing van het ontslagverzoek van de werkgever, omdat de betreffende werknemer in dit geval vooraf toestemming had gekregen van zijn leidinggevende om zijn declaraties op een foutieve wijze in te voeren. De kantonrechter beoordeelt ‘toestemming tot afwijken’ als niet toerekenbaar. In een andere uitspraak vindt de kantonrechter het foutief indienen van reisdeclaraties eveneens niet toerekenbaar, omdat de werknemer heeft gehandeld onder aanhoudende ernstige psychische druk van zijn leidinggevende. De leidinggevende dwong de werknemer foutieve reisdeclaraties in te voeren en de opbrengst aan hem af te staan.

Naleving en handhaving integriteitsbeleid

Net als onder het ambtenarenrecht, kijkt ook de kantonrechter kritisch of integriteitsbeleid niet slechts een papieren tijger is, maar in hoeverre het daadwerkelijk wordt uitgevoerd en gehandhaafd. Als een duidelijke norm vermeld is in het integriteitsbeleid, het integriteitsbeleid duidelijk met medewerkers is besproken en bij niet-naleving hiervan sancties volgen, dan blijkt de kantonrechter een ontbindingsverzoek van de werkgever te accepteren. Ook bij normoverschrijding waar het om kleinigheden gaat geldt dit, mits sprake is van consequente handhaving.

Ernstig verwijtbaar handelen en gevolgen bij ontslag

In sommige gevallen is bepaald gedrag niet ‘normaal’ verwijtbaar, maar ‘ernstig’ verwijtbaar. Waar de drempel van ernstige verwijtbaarheid ligt, is niet wettelijk vastgelegd. Wel is duidelijk dat de lat hoog ligt en dat de rechter het criterium met terughoudendheid toepast. Voorbeelden uit de toelichting van de wet van ernstig verwijtbaar handelen zijn: diefstal, verduistering en bedrog.

Indien het handelen van een werknemer als ernstig verwijtbaar wordt aangemerkt, heeft dit consequenties. Zo geldt voor de werkgever geen opzegtermijn en heeft de werknemer (in principe) geen recht op een transitievergoeding. Lees meer hierover in een eerdere blog over (ernstig) verwijtbaar handelen en de transitievergoeding.

Een uitspraak waarin duidelijk wordt dat de lat hoog ligt, is er één waarin een ambtenaar in het buitenland is aangehouden in een auto waar harddrugs in de achterbak blijken te liggen. Dit gedrag wordt als ‘normaal’ verwijtbaar aangemerkt. Hoewel de hoge integriteitseisen van een ambtenaar een hogere oplettendheid vereist, wordt het gedrag niet als ernstig verwijtbaar aangemerkt. In dit geval is de kantonrechter van oordeel dat op geen enkele manier is vast komen te staan dat de ambtenaar ‘wetenschap’ had van de harddrugs in de auto. Ook wordt rekening gehouden met het langdurige dienstverband waarin de ambtenaar goed functioneerde.

Aandachtspunten voor leidinggevenden

  • Geef altijd het goede voorbeeld.
  • Maak helder wat van medewerkers wordt verwacht en wat de consequenties zijn bij overtreding van de regels.
  • Vraag regelmatig aan medewerkers waar ze tegenaan lopen in het werk en hoe ze daar mee omgaan.
  • Kijk niet weg, maar spreek medewerkers aan als je ziet dat werkafspraken niet worden nageleefd of onduidelijk blijken.

Meer informatie?

Heb je vragen of deze blog of heb je een casus onder handen waarin je advies wilt? Neem dan contact op met een van de adviseurs van het Kennispunt Integriteit via kennispuntintegriteit@rijksoverheid.nl

Je kunt natuurlijk ook altijd je huisadviseur om advies vragen.

Reactie toevoegen

U kunt hier een reactie plaatsen. Ongepaste reacties worden niet geplaatst. Uw reactie mag maximaal 2000 karakters tellen.

* verplichte velden

Uw reactie mag maximaal 2000 karakters lang zijn.

Reacties

Er zijn nu geen reacties gepubliceerd.